Yazı İçeriği
Özel eğitim ve davranış değiştirme süreçlerinin en güçlü, en bilimsel ve en temel yakıtı pozitif pekiştirme (positive reinforcement) mekanizmasıdır. Pozitif pekiştirme; çocuk olumlu, istendik bir davranış sergilediğinde (örneğin yönergeye uymak, oyuncağını paylaşmak veya bir kelime söylemek), davranışın hemen ardından çocuğun hoşuna giden bir ödülün sürece dahil edilmesi ve böylece o güzel davranışın gelecekte tekrarlanma olasılığının artırılmasıdır. Ancak pekiştirme, rastgele yapılan bir ödüllendirme değildir; bilimsel kurallara uyulmadığında davranışı geliştirmek yerine rüşvete dönüşebilir.
Pekiştireç Çeşitleri ve Rüşvet ile Pekiştireç Arasındaki İnce Çizgi
Pekiştireçler kendi içinde bir hiyerarşiye sahiptir. En altta birincil (tüketilebilen) pekiştireçler (çikolata, kraker), ortada nesnesel/etkinlik pekiştireçleri (oyuncakla oynama, tablete bakma, parka gitme) ve en tepede, yani nihai hedefimiz olan sosyal pekiştireçler (Aferin, çak bir beşlik, gülümseme, sarılma) yer alır. Ailelerin en çok düştüğü hata, pekiştireci bir "rüşvet" gibi kullanmaktır. Eğer çocuk ağlarken "Ağlamazsan sana şeker vereceğim" derseniz bu rüşvettir ve çocuğa ağlama davranışını öğretir. Doğru uygulama ise: Çocuk sakinleşip masaya oturduğu an, hiçbir şey istemeden hemen "Harika oturdun, al bakalım krakerini" demektir. Yani ödül, davranıştan önce vaat edilmez; davranıştan milisaniyeler sonra verilir.
Pekiştirme Tarifeleri ve Silme Süreci
Yeni bir beceri öğretilirken "sürekli pekiştirme" tarifesi uygulanır; yani çocuk davranışı her doğru yaptığında anında ödüllendirilir. Ancak beceri kazanıldıktan sonra pekiştireç tarifesi kademeli olarak seyreltilmelidir (oranlı veya zamanlı tarifeye geçiş). Eğer çocuk her kelime söylediğinde ona kraker vermeye devam ederseniz, kraker olmadığında konuşmayı bırakır. Zamanla tüketilebilen pekiştireçlerin yanına sosyal pekiştireçler ("Harikasın!") eklenir ve yavaş yavaş maddesel ödüller silinir. Hedef, çocuğun sergilediği olumlu davranışların dışsal bir ödüle ihtiyaç duymadan, sosyal hayatın kendi doğal akışı içinde kalıcı hale gelmesini sağlamaktır.